Instytucja zobowiązania do leczenia odwykowego
Zgodnie z treścią art. 21 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2277 ze zm.) poddanie się leczeniu odwykowemu osób uzależnionych od alkoholu jest dobrowolne. Zgodnie z tym przepisem wszelkie odstępstwa od tej zasady mają charakter wyjątkowy i muszą być uregulowane ustawą. Jednym z wyjątków od zasady dobrowolności jest instytucja zobowiązania do leczenia odwykowego unormowana w art. 24-36 ustawy. Do zadań własnych gminy, na mocy art. 41 ust. 3 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, należy powołanie przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych, która podejmuje czynności zmierzające do orzeczenia o zastosowaniu wobec osoby uzależnionej od alkoholu obowiązku poddania się leczeniu w zakładzie lecznictwa odwykowego. W skład gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych wchodzą osoby przeszkolone w zakresie profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych.
Skład Miejskiej Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w Gnieźnie: przewodnicząca Agnieszka Horoszczak, zastępca: Arleta Dolacińska, Paweł Seweryn oraz członkowie: Daria Banicka, Sławomir Graczyk, Iwona Machowiak, Aldona Nowak, Lidia Szarmach, Kamilla Szymańska.
W Polsce od 1983 r. nie ma procedury przymusowego leczenia osób uzależnionych od alkoholu. Stwierdzenie to zwykle budzi zdziwienie i niedowierzanie, nawet wśród osób pracujących w obszarze profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych. Często słyszy się, że wobec osoby uzależnionej zastosowano „przymus leczenia”, że dana osoba została „przymusowo umieszczona w zakładzie leczenia odwykowego” czy też nawet, że ktoś został „oskarżony o nadużywanie alkoholu”. Tymczasem należy pamiętać, że osoba, wobec której prowadzona jest procedura, zostaje zobowiązana, a nie skazana, w jej sprawie wydaje postanowienie sąd – rodzinny, a nie karny, i wreszcie – jest to osoba chora, której próbujemy pomóc, a nie sprawca przestępstwa, którego chcemy ukarać. Wszystkie czynności podejmowane w ramach procedury powinny być z jednej strony podejmowane zgodnie z prawem, ale z drugiej strony z poszanowaniem godności i podmiotowości osób, wobec których są prowadzone.
Przesłanki uprawniające do zobowiązania do poddania się leczeniu odwykowemu.
Czy uzależnienie od alkoholu jest wystarczającą przesłanką, aby rozpocząć procedurę? Wyobraźmy sobie, że pan Kowalski mieszka sam i nie ma żadnej bliższej ani dalszej rodziny.
Od kilkunastu lat nadużywa alkoholu, ale jest człowiekiem spokojnym i nikt z sąsiadów nigdy się na niego nie skarżył. W trakcie badań lekarskich okazało się, że jest poważnie chory, a dalsze picie zagraża jego zdrowiu. Pan Kowalski nie stosuje się jednak do zaleceń lekarza, który zaniepokojony stanem zdrowia pacjenta i jednocześnie podejrzewając uzależnienie, kieruje wniosek do gminnej komisji w sprawie uruchomienia procedury. Czy gminna komisja ma podstawy, żeby zająć się tym przypadkiem? Zdecydowanie nie, ponieważ określone w ustawie przesłanki zobowiązania danej osoby do poddania się leczeniu są przesłankami o charakterze społecznym, a nie zdrowotnym – dotyczą sytuacji, w których postępowanie osoby uzależnionej uderza bezpośrednio w prawne i osobiste dobra innych osób, co uzasadnia wprowadzenie ograniczeń w sferę jej samodzielnego decydowania o sobie.
Zgodnie z art. 24 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, postępowanie zobowiązujące do podjęcia leczenia odwykowego dotyczy osób, które w związku z nadużywaniem alkoholu powodują:
- rozkład życia rodzinnego;
- demoralizację małoletnich;
- uchylają się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny;
- systematyczne zakłócają spokój lub porządek publiczny.
Oznacza to, że sam fakt uzależnienia od alkoholu nie może stanowić samoistnej podstawy do zobowiązania danej osoby do podjęcia leczenia odwykowego. Muszą temu towarzyszyć także określone negatywne zachowania w sferze społecznej. Zatem tylko taki sposób życia osoby odmawiającej leczenia odwykowego wymaga interwencji władzy publicznej, który zagraża bezpieczeństwu i porządkowi publicznemu oraz prawom i wolności innych osób.
Przesłanka rozkład życia rodzinnego jest rozumiana w kontekście orzeczenia Sądu Najwyższego (sygn. akt V CSK 241/07) jako „sytuacja, w której więzi łączące normalnie funkcjonującą rodzinę ulegają rozluźnieniu w stopniu utrudniającym jej spełnianie podstawowych funkcji”. Natomiast jeśli w chwili postępowania wobec osoby uzależnionej rozkład życia rodzinnego już nastąpił, np. małżonkowie wzięli rozwód, to nie można uznać, że przesłanka „rozkład życia rodzinnego” występuje. Z kolei pojęcie demoralizacja małoletnich może być rozumiana jako każde spowodowane nadużywaniem alkoholu „oddziaływanie na sferę psychiki, które powoduje negatywne odniesienie do wzorów postępowania i ideałów osobowych uważanych za właściwe w społeczeństwie”. Dlatego jeśli picie i sposób zachowania się osoby uzależnionej ma negatywny wpływ na dzieci, to należy to przedstawić w zgłoszeniu do komisji. Przesłankę uchylanie się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny należy rozumieć w kontekście Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który w art. 27 stanowi, że „oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swoich sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Oznacza to, że jeśli osoba uzależniona w związku ze swoim piciem nie łoży na utrzymanie rodziny (np. pieniądze wydaje na alkohol albo przez swoje picie nie może podjąć i utrzymać pracy i w związku z tym nie dokłada się do domowego budżetu) to także należy to pisać w uzasadnieniu wniosku.
Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi nie wymienia podmiotów, które są uprawnione do złożenia zgłoszenia, dlatego zawiadomienie do Komisji może złożyć zarówno rodzina, osoba prywatna, jak i instytucja (np. policja, ośrodek pomocy społecznej, szkoła, kurator, zespół interdyscyplinarny do spraw przeciwdziałania przemocy). Czyli każdy, kto ma uzasadnione podejrzenie, że dana osoba jest uzależniona oraz że w związku z piciem dopuszcza się zachowań wymienionych w powyższych przesłankach i dostarczy w tej sprawie dowodów, czyli uzasadni swoje podejrzenia.
Sprawa o zastosowanie obowiązku poddania się leczeniu w zakładzie lecznictwa odwykowego należy do kategorii spraw z zakresu prawa osobowego i jest rozpoznawana w trybie postępowania nieprocesowego (art. 26 ust. 2 ustawy) przez sąd rejonowy właściwy dla miejsca jej zamieszkania lub przebywania. Zgodnie z art. 26 ust. 3 ustawy podmiotami uprawnionymi do występowania do sądu z wnioskiem o zobowiązanie do poddania się leczeniu odwykowemu są: gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych lub prokurator. Zainicjowanie zatem procedury musi się rozpocząć od zawiadomienia któregoś w wyżej wymienionych podmiotów.
Opracowano na podstawie Rekomendacji do realizowania i finansowania gminnych programów profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych w 2020 roku wydanych przez Państwową Agencję Rozwiazywania Problemów Alkoholowych.
Propozycja pomocy dla rodzin dotkniętych problemami uzależnień
Regulamin Miejskiej Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w Gnieźnie
Zarządzenie w sprawie: zmiany Regulaminu Miejskiej Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w Gnieźnie